• 1
  • 2
  • 3

  • عمران
  • بازدید: 7480

معرفي گونه ‏هاي گياهي مناسب جهت كشت اطراف مسيل ها
 (مطالعه موردي-مشهدمقدس)

بهرام محمدي گلرنگ     عظیم شهیدی     محمد كاظمي

 


چكيده:
از مدت ها قبل فكر منظر سازي جاده ها و بزرگراه ها، در كشورهايي كه مبتلا به اقليم خشك و نيمه خشك هستند وجود داشته است. شايد در كشور ما بتوان اولين اقدام عملي در اين زمينه را منظر سازي بزرگراه تهران - كرج تلقي نمود به طوري كه بخش مياني با گياه آتريپكلس كاني سنس و جناح شمالي با استفاده از سوزني برگها، تزئين شده است.
در سال هاي اخير انديشه مورد بحث در ابعاد وسيع مورد توجه دستگاه هاي اجرايي كشور قرار گرفت و نقطه اوج خود را در طرح درختكاري بزرگراه تهران-قم به نمايش گذاشت. دراستان خراسان نیزاز یک طرف با اجرای پروژه های جاده سازی و احداث بلوارها و اتوبان ها و از طرف دیگر با توجه به کم آبی و خشکسالی های اخیراحساس منظر سازی با استفاده از گونه های مقاوم به کم آبی بیش از پیش احساس گردید.
در این مقاله به بررسي فنولوژي، ريخت شناسي و ويژگيهاي منظر گونه هاي مختلف درختي و درختچه اي مقاوم به خشكي كه مي تواند در منظر سازي جاده ها و بزرگراه هاي در دست احداث در سطح استان خراسان استفاده گردند اشاره خواهد شد.تعدادی ازگونه های پیشنهادی به شرح زیر می باشد. كارته - نسي - قيچ -  پرند-  علف مار – ارمك-  پلاس مورچه- دم گاوي-  اشنان - درمنه- قره داغ- پني زتوم – برازمبل- گل ماهور- سياه داغ - پده-  اسكنبيل- گز- زرشك گرگ تيغ- بادام كوهي-  عقربان - پنج انگشت - تنگرس-و ...                        

کلید واژه:
فضای سبز-منظر سازی-گونه های گیاهی- مشهد.                               
                
         

مواد و روش ها:
انتخاب و كشت گياهان آبدوست در مسيرهاي طولاني و اعمال سيستم آبياري تانكري براي نگهداري درختان كه خود هزينه هاي سنگين را در بر داشته است(هزينه ساليانه يك اصله درخت كاج در مسير بزرگراه تهران-قم طبق فهرست بهاء سال 70 به ميزان 4231 ريال اعلام گرديده است).نياز به هزينه هاي نگهداري كه بايد طي ساليان متمادي همچنان ادامه يابد به طوري كه در صورت كمبود اعتبارات و عدم آبياري تمامي اقدامات انجام شده،مفهوم خود را از دست خواهد داد.افزون بر اين،مسائلي مانند تجمع تدريجي املاح در ريشه گاه درختان،از جمله مواردي است كه حيات و زنده ماني درختان غرس شده را تهديد مي كنند.
از طرفي الزام در صرفه جويي آب ،به ويژه در كشورهايي كه در اقليم خشك و نيمه خشك قرار دارند و بهره برداري بهينه از آب،مسئله حياتي است كه بايد در تمام برنامه هاي عمراني رعايت شود.بي شك كشت گياهان آبدوست در مسير جاده ها به دليل نياز به آبياري مداوم،براي حفظ و زنده ماني آنها،تامين مقادير زيادي از آب را طلب مي كند. در حالي كه استفاده از گياهان بومي و سازگار ،به دليل توانمندي كه در استفاده از امكانات محيط را دارند،در صرفه جويي آب ،نقش بسيار موثري را ايفاء مي نمايند.نتايج حاصل از يك بررسي انجام شده نشان داد كه با استفاده از اصول احداث فضاي سبز،در سطح 150000 فوت مربع،با استفاده از گياهان چند خانواده گياهي مقاوم به خشكي ،به طور متوسط 3465000 گالن آب در سال صرفه جويي گرديد. در بررسي ديگر مشخص شده است كه در يكي از شهرهاي ايالات متحده،قبل از جايگزين شدن گياهان مقاوم به خشكي در فضاي سبز شهر،بطور متوسط 44 درصد از آب تامين شده براي مصارف خانگي ،صرف آبياري فضاي سبز شهر مي شده است، اما پس از كشت گونه هاي مقاوم به خشكي به صورت جايگزين گياهان آبدوست پيشين،ميانگين كل مصرف آب بالغ بر 66 درصد كاهش داشته است. با توجه به نتايج حاصل از بررسي مذكور،قانوني بنام قانون 055 در سال 1975 در شهر آلبوكوركو واقع در ايالت كلرادو به تصويب رسيد كه صدور جواز ساخت هر نوع ساختمان را منوط به استفاده از گياهان مقاوم به خشكي در فضاي سبز نموده است. شواهد ديگري نيز از تغيير عمليات احداث فضاي سبز در بزرگراه هاي ايالات متحده،وجود دارد. امروزه كشت گياهان كه نيازمند آبياري،كود،قطع و هرس هستند و در نتيجه هزينه هاي هنگفتي را طلب مي كنند در اين كشور، منسوخ شده است. اصولا كاشت درختان سوزني برگ (كاج و سرو) و پهن برگ (نارون و زبان گنجشك)در مسير جاده ها ،بزرگراه ها و آزاد راه ها به ويژه در اقليم خشك و نيمه خشك موضوعي كاملا متفاوت و متمايز از امكانات طبيعي و اكولوژيكي اين مناطق بوده و لازم است در چگونگي انجام چنين اقداماتي تجديد نظر كلي به عمل آيد . به نظر مي رسد راه كار حل اين مسئله مراجعه به طبيعت و بهره برداري از ذخاير ژنتيكي آن شامل درختان،درختچه ها و بوته ها همراه با توجه ويژه به طراحي منظر باشد.با توجه به مجموع مطالب فوق و لزوم منظر سازي جاده ها،بزرگراه ها و آزاد راه ها با استفاده از گياهان،در عصري كه بخشي از حيات مردم در جاده ها خواسته و ناخواسته به دليل الزام در استفاده از وسايل نقليه موتوري سپري مي گردد،به شدت احساس مي شود، افزون بر اين ، به منظور جلوگيري از فرسايش آبي و بادي ،تعديل رفتار طوفانها و بادها و تعديل صداهاي آزار دهنده ناشي از حركت وسايل نقليه موتوري در جاده ها و بزرگراه ها، لزوم تحقيقي علمي،گسترده و دقيق احساس مي شود.محور اصلي چنين تحقيقي را منظر سازي جاده ها و بزرگراه ها،با استفاده از گياهان مقاوم به خشكي تشكيل مي دهد.علت تاكيد بر گياهان مقاوم خشكي نيز آن است كه چنين گياهاني مي توانند در اين مسيرها با ساختارهاي خاكي،اقليم و توپوگرافي متفاوت،بدون نياز به تيمارهاي شديد براي نگهداري و آبياري مستقر شوند و با عكس العمل منفي محيط طبيعي مواجه نگردند.
گياهان در اين عرصه قادر خواهند بود به صورت طبيعي و در حد توانمندي ها،امكانات و ظرفيتهاي محيط به زندگي خود ادامه دهند و در عين حال در فصول مختلف سال،مناظر چشم نوازي را در طول جاده ها و بزرگراه ها براي مسافرين ايجاد نمايند. توجه به اين نكته ضروري است كه حدود 80 درصد از گستره وسيع كشور ما را تحت تاثير و حاكميت شرايط آب و هوايي خشك و نيمه خشك قرار دارد.
شهر مشهد نيز با توجه به شرايط آب و هوايي خشك خود تابع شرايط فوق مي باشد و از اين رو به دليل در دسترس نبودن آب در تمامي مقاطع زماني و مكان هاي مورد نظر،منظر سازي جاده ها و بزرگراه ها با استفاده از گياهان بومي و وحشي بياباني و كويري،جايگاه ويژه اي را داشته و از اهميت زيادي برخوردار مي باشد. در اين مقاله سعي شده است در زمينه گونه هاي گياهي مقاوم به خشكي با لحاظ معيارهاي اكولوژيكي مانند،مقاومت و سازگاري گونه ها در اقليم خشك و نيمه خشك بدون نياز به آبياري و ساير نهاده ها،قدرت استقرار در خاكهاي مختلف با خصوصيات فيزيكو شيميايي متفاوت در واحدهاي گوناگون فيزيوگرافي،توان گسترش افقي و عمقي ريشه به منظور دريافت رطوبت موجود در محيط،دارا بودن مكانيسم هاي ويژه در اندامها به منظور نگهداري و حفظ آب و جلوگيري از هدر رفت آن و وسعت دامنه سازش اكولوژيكي،گياهان مناسب شناسايي و معرفي شوند.افزون بر اين در انتخاب و معرفي گياهان معيارهاي زيبا شناختي شامل:فرم،ارتفاع،تاج پوشش،بافت ساقه ها و شاخه ها،شكل و تنوع رنگ در برگها،گلها،ميوه ها و جلوه گري مجموعه زيبائيهاي مذكور در فصول مختلف و طبقه بندي اطلاعات زيست محيطي آنها نيز مد نظر بوده اند. طراحي مجموعه هاي گياهي مناسب براي تيپ ها و واحدهاي اراضي در مسير جاده ها و بزرگراه ها و انتخاب گزينه هاي كارآمد كه بتوانند نمايشگر طراحي ويژه منظر سازي در مواضع متفاوت آنها باشد،موضوع ديگري است كه با بكار گيري اصول فني سطوح آبگير باران و ارائه الگوهاي مناسب و كم هزينه در استفاده بهينه از باران براي تقويت پوشش گياهي مورد بحث قرار گرفته است.

معرفي گونه هاي مناسب جهت منظر سازي بزرگراه ها و جاده هاي منتهي به مشهد مقدس:

با توجه به شرايط آب و هوايي شهر مشهد و ميزان متوسط بارندگي به ميزان 250 ميليمتر گونه هاي ذيل جهت منظر سازي اطراف بزرگراه هايي از قبيل بزرگراه امام علي،سنتو،اتوبان مشهد-باغچه ،مشهد – نيشابور و جاده مشهد- قوچان و مناطق مشابه در سطح خراسان پيشنهاد مي گردد:

كارته                             Hertia angustifulia
نسي                       
Stipagrostis   plumosa
قيچ                   
Zygophyllum  eurypterum
پرند                           
Pteropyrum oucheri
علف مار                          
Capparis spinosa
ارمك                          
Ephedra intermedia
پلاس مورچه                         
Cressa cretica
دم گاوي                          
Smirnovia iranica
اشنان                        
Seidlitzia rosmarinus
درمنه                                
Artemisia siberi
قلم                                  
Fortuynia racinii
قره داغ                            
Nitraria schoberi
پني زتوم                   
Pennisetum orientallis
برازمبل                                      
Perovskia
گل ماهور                                 
Verbascum
سياه داغ                      
Haloxylon aphyllum
گز                                               
Tamarix
پده                            
Populus euphratica
اسكنبيل                                   
Calligonum
بادام كوهي                   
Amygdalus scoparia
عقربان                          
Sophora hortensis
زرشك                              
Berberis orintalis
اشك              
Halimodendron halodendron
تنگرس                        
Amygdalus lycioides
گرگ تيغ                       
Lycium depyessum
پنج انگشت                      
Vitex agnus castus
هر يك از گونه هاي فوق داراي مشخصاتي از قبيل جايگاه سيستماتيك،ريخت شناسي،فنولوژي،شرايط اكولوژيكي،چگونگي تكثير و كشت و ويژگي هاي منظر سازي آن مي باشد كه مجال ارائه آنها در اين مقاله نمي باشد.

بحث و نتايج:
گياهان اشاره شده فوق كه شرايط سازگاري و استقرار در مسير جاده ها و بزرگراه ها را دارا مي باشند.اين گياهان افزون بر دارا بودن معيارهاي مناسب براي منظر سازي،مي توانند در انواع خاكهاي با محدوديت هاي شوري و قليائيت،پائين بودن ظرفيت نگهداري آب،نامناسب بودن بافت، فرسايش پذيري از يك طرف و شرايط سخت آب و هوايي و اقليم مناطق خشك و نيمه خشك ،مانند گرما،سرما،نوسانات درجه حرارت ،بالا بودن شدت تبخير،وزش بادهاي گرم و بادهاي با برودت زياد،كمبود رطوبت را از طرف ديگر به خوبي تحمل نموده و ثبات و سازگاري مطلوبي را از خود نشان دهند.
گونه هاي معرفي شده هر چند محدود هستند،اما نيازي به آبياري ،كود دهي و سمپاشي ندارند. به طوري كه قادرند از منابع موجود،علي رغم محدود بودن آنها در محيط به ويژه آب ،بنحو موثري استفاده نموده و رشد نمايند.اين گياهان با سيستم هاي ريشه اي ويژگي كه دارند،قادرند رطوبت موجود در خاك را جذب نموده و آب را در اندامهاي خود ذخيره نمايند و به هنگام حاكم شدن خشكي شديد فيزيكي در رويشگاه،با اندامهاي ويژه خود مانند:كرك و لايه ترشحي ضخيم در سطح برگها و ساقه ها(كارته-گل ماهور- گل عقربي- پلاس مورچه-دمگاوي-سياه تاغ-اسكنبيل-گز-و اشك)وجود تيغ در سطح ساقه ها(علف مار،قره داغ،زرشك،اشك،تنگرس،وگرگ تيغ)و برگهاي گوشتي(اشنان و سالسولا)كه براي كاهش تعرق گياهي تكامل يافته اند.از اتلاف بيش از حد آب جلوگيري كنند،اين ويژگي ها،گياه را قادر مي سازد تا در اقليم خشك بدون نياز به آبياري،بقاء يافته و شادابي و سرسبزي خود را حفظ نمايند.
اين گياهان داراي انعطاف اكولوژيكي بوده و در مقابل تغييرات درجه حرارت محيط بسيار مقاوم هستند(اسكنبيل و سلمه صحرايي 20 تا 50 درجه سانتيگراد زير صفر و 50 درجه بالاي صفر را تحمل مي كنند) رشد و نمو چنين گياهاني در رقوم ارتفاعي گسترده ازسطح دريا و استقرارآنها در خاكهاي با خصوصيات فيزيكي و شيميايي متفاوت و در مناطق مختلف از جمله مواردي هستند كه امكان استفاده از آنها براي منظر سازي ميسر مي سازند.مجموعه گياهان معرفي شده از نظر منظر در زمينه :بافت،رنگ،و شكل برگ،ميوه،گل،فرم و بافت شاخه ها و ساقه ها به قدري متنوع هستند كه به عنوان مستعدترين گروههاي گياهي براي منظر سازي جاده ها و بزرگراه ها و همچنين فضاي سبز شهري و پاركها مي توانند مورد بهره برداري قرار گيرند، زيرا اين گياهان افزون بر ويژگي هايي كه دارند به دليل متنوع بودن،كه خود يكي از زمينه هاي مهم در طراحي منظر است موجب ايجاد چشم اندازهاي زيبا نيز در حاشيه جاده ها و بزرگراه ها مي شوند.گفتني است كه ارتفاع گونه ها از 60 سانتيمتر تا 5 مترو پوشش تاجي آنها از 40 سانتي متر تا 4 متر متغير است. در نتيجه پس از كاشت و رشد قادرند از اثرات تخريبي بادها و طوفان ها و بوران در مسير جاده ها و بزرگراه ها جلوگيري نموده و آلودگي صدا و آزار ناشي از نور خودرو هاي مقابل در سمت ديگر جاده ها و بزرگراه ها را كاهش دهند.

پيشنهادات:
1-با توجه به هزينه بالاي نگهداري گياهان آبدوست و خطراتي كه در اثر تنش هاي محيطي به ويژه كم آبي كه آنها را تهديد مي نمايد و نظر به لزوم صرفه جويي آب در سطح استان خراسان،توصيه مي شود از گونه هاي اشاره شده در اين مقاله با رعايت طراحي منظر،براي كاشت در مسيرهاي جاده ها و بزرگراه ها استفاده شود.
2-پيشنهاد مي گردد دستگا ه هاي اجرايي متولي فضاي سبز شهر مشهد جهت كاهش مصرف آب ،با رعايت مفاهيم كلي و اصولي،از آنها در فضاي سبز شهري و پاركها استفاده نمايند.
3-الگوهاي سطوح آبگير باران مي تواند بعنوان راهكاري جهت جلوگيري از هرز رفتن روان آبهاي سطحي و تامين رطوبت كافي براي گياهان استفاده شود.
4-توصيه مي شود دستگاه هاي اجرايي(متولي فضاي سبز)براي سهولت در پياده كردن برنامه هاي مورد نظر در اين رابطه با اكولوژيستها،خاكشناسان و متخصصين طراحي منظر،مشورت هاي لازم را بعمل آورند.
5-پيشنهاد مي گردد بخش هاي خصوصي،در توليد نهال و بذر و عمليات اجرايي منظر سازي با استفاده از گياهان مقاوم به خشكي ،در مسير جاده ها و بزرگراه ها و فضاهاي سبز شهري مشاركت داده شوند و از طريق دستگاههاي ذيربط مورد حمايت قرار گيرند.

 

فهرست منابع:


1-اصغري،حميد رضا 1374،بررسي شرايط زيستگاهي تركيب شرايط زيستگاهي تركيب سني و الگوي پراكنش گياه قيچ در منطقه توران (جنوب شرقي شاهرود)،مجله پژهش و سازندگي شماره 26
2-ثابتي،حبيب ا... 1341،اقاليم حياتي ايران،انتشارات دانشگاه تهران.
3-لقمان،حسين 1370،بررسي طرح حرم تا حرم درختكاري جنات يك،موسسه تحقيقات جنگلها و مراتع
4-مهاجر شجاعي،محمد حسن 1364،ارزيابي منابع و بررسي گونه هاي مناطق خشك و نيمه خشك.

 1-  (عضو هيأت علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي خراسان)

    مشهد – جاده سنتو – مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی خراسان -صندوق پستي488     تلفن: 3400301-4   همراه : 09155130255   نمابر : 3400390

2کارشناس ارشد پژوهشی  و قائم مقام معاونت خدمات شهری شهرداری مشهد .

- عضو هيات علمي مركز تحقيقات كشاورزي و منابع طبيعي خراسان

 

 

منبع : www.civilica.ir